تحلیل های هفتگی

از جنگ نیابتی تا پنجه در پنجه

چند ماه پیش در مقاله‌ای با عنوان «از جنگ نیابتی تا تهدید زنجیره تأمین جهانی» به این نکته اشاره کردیم که تنش‌های خلیج فارس، فراتر از یک درگیری نظامی، قلب تأمین انرژی و مواد اولیه جهان را هدف گرفته است. آن تحلیل، مقدمه‌ای بود بر آنچه امروز شاهد آن هستیم: تقابلی تمام‌عیار که در آن آتش‌بس ۶۰ روزه، نه یک پایان، که یک میدان نبرد جدید بود.

در آن مقاله گفتیم که تنگه هرمز به خط مقدم نبرد اقتصادی تبدیل شده است. امروز، پس از حملات گسترده آمریکا به تأسیسات ایران، بسته شدن مجدد تنگه هرمز، کاهش تاریخی قیمت نفت عربستان و بازگشت شوک قیمتی به بازار پلیمر، وقت آن رسیده که نگاهی عمیق‌تر به چرایی این تقابل بیندازیم. چرا آتش‌بس دوام نیاورد؟ چرا آمریکا ناچار به بازگشت به درگیری شد؟ و چرا ایران با وجود فشارهای بی‌سابقه، همچنان مقاومت می‌کند؟

پنجه اول: پنج دلیلی که آمریکا را به ازسرگیری درگیری واداشت

۱. شکست اقتصادی آتش‌بس؛ صنعت شیل آمریکا در آستانه ورشکستگی

آتش‌بس ۶۰ روزه اگرچه تنگه هرمز را باز کرد، اما عربستان سعودی با کاهش بی‌سابقه ۱۱ دلاری قیمت نفت خود به آسیا، عملاً جنگ قیمتی را آغاز کرد. نفت سبک عربستان با تخفیف ۱.۵۰ دلاری نسبت به قیمت‌های基準 عمان/دبی عرضه شد؛ رقمی که در مقابل حق بیمه ۹.۵۰ دلاری ماه قبل، یک سقوط آزاد بود. نتیجه؟ تولیدکنندگان شیل آمریکا که برای حفاری سودآور به قیمتی حدود ۶۵ دلار در هر بشکه نیاز دارند، در آستانه ورشکستگی قرار گرفتند. ادامه آتش‌بس به معنای پذیرش این شکست اقتصادی بود.

۲. تعطیلی خطوط تولید پتروشیمی؛ فشار بر صنایع وابسته

همزمان با کاهش قیمت نفت، صنعت پتروشیمی آمریکا نیز تحت فشار قرار گرفت. شرکت‌های بزرگی مانند INEOS Styrolution اعلام کردند که کارخانه ۴۰۰ هزار تنی پلی‌استایرن خود را در ایلینوی به‌طور دائم تعطیل خواهند کرد. این تعطیلی‌ها، نشانه‌ای آشکار از ناکارآمدی خطوط تولید قدیمی و غیریکپارچه در شرایط رقابت شدید بود. فشار داخلی برای بازگشت به شرایطی که بتواند این صنایع را نجات دهد، یکی از دلایل اصلی بازگشت به درگیری بود.

۳. افزایش تورم جهانی؛ فشار سیاسی بر دولت ترامپ

با وجود آتش‌بس، قیمت‌های جهانی انرژی و کالاهای اساسی همچنان در سطح بالایی باقی مانده بود. این موضوع به افزایش تورم و نارضایتی عمومی در داخل آمریکا دامن زد. ادامه وضعیت مبهم، برای دولت ترامپ هزینه‌های سیاسی سنگینی داشت و او را ناچار به اتخاذ موضعی قاطع‌تر کرد.

۴. حفظ هژمونی؛ ناتوانی در پذیرش نقش منطقه‌ای ایران

آتش‌بس برای آمریکا به معنای پذیرش نقش ایران در معادلات منطقه‌ای، به‌ویژه در پرونده‌هایی مانند لبنان و تنگه هرمز بود. تهران این تفاهم را به‌عنوان به رسمیت شناخته شدن نقش ژئوپلیتیکی خود تفسیر می‌کرد، در حالی که واشنگتن تلاش داشت این اهرم‌ها را از دست ایران خارج کند. این اختلاف تفسیر، ریشه اصلی شکاف‌های بنیادین بود.

۵. فشار سیاسی داخلی؛ نیاز به نمایش قدرت

دولت ترامپ برای تثبیت موقعیت خود در داخل و نشان دادن قدرت به متحدان منطقه‌ای، نیاز به یک پیروزی قاطع داشت. ادامه آتش‌بس و مذاکرات طولانی، این فرصت را از او می‌گرفت. بازگشت به درگیری، راهی برای نمایش قدرت و پاسخ به فشارهای داخلی بود.

پنجه دوم: پنج دلیلی که ایران را به مقاومت واداشت

۱. محاصره اقتصادی؛ وابستگی شدید به درآمد نفت

تحریم‌های فلج‌کننده و محاصره دریایی بنادر ایران، اقتصاد این کشور را با بحران جدی مواجه کرده بود. بسته شدن تنگه هرمز، تنها اهرم فشار ایران برای شکستن این محاصره و افزایش درآمدهای نفتی بود.

۲. مقاومت به عنوان استراتژی بقا

از نگاه تهران، این جنگ یک نبرد وجودی بود؛ «جنگی برای بقا» که در آن ایران آماده بود با تمام ابزارهای موجود تا آخرین لحظه بجنگد. تسلیم در برابر فشار، به معنای از دست دادن دستاوردهای دهه‌ها مقاومت بود.

۳. تثبیت اهرم تنگه هرمز

ایران معتقد بود که در جنگ و تفاهم، امتیازاتی به دست آورده که باید آنها را تثبیت کند. تنگه هرمز برای ایران، «بیش از یک برگ برنده چانه‌زنی» بود؛ یک دارایی استراتژیک که نباید از دست می‌رفت. هرگونه عقب‌نشینی در این زمینه، به معنای از دست دادن اهرم اصلی فشار بود.

۴. اثبات توان نظامی؛ پیام به همسایگان و آمریکا

حملات موشکی و پهپادی به کشتی‌های تجاری و اهداف نظامی، پیام روشنی به آمریکا و همسایگان منطقه داشت: ایران با وجود ضربات سنگین، همچنان توان بازدارندگی خود را حفظ کرده است. این نمایش قدرت، پشتوانه محکمی برای مذاکرات آینده بود.

۵. جلب حمایت داخلی و منطقه‌ای

رویارویی با آمریکا، پایگاه اجتماعی داخلی ایران را تثبیت کرد و به متحدان منطقه‌ای (مانند حزب‌الله لبنان و انصارالله یمن) نشان داد که تهران در برابر فشارها سر خم نمی‌کند. این حمایت‌ها، سرمایه‌ای ارزشمند برای ایران در معادلات آینده بود.

نگاهی به چین؛ برنده خاموش میدان

در این میان، چین به‌عنوان بزرگترین خریدار نفت و خوراک پتروشیمی ارزان قیمت، به برنده بزرگ این تقابل تبدیل شده است. پکن از بی‌ثباتی و رفتارهای متناقض آمریکا برای تقویت تصویر خود به‌عنوان بازیگری «باثبات، مسئول و اهل گفت‌وگو» استفاده می‌کند. بحران خلیج فارس، فرصتی برای چین فراهم کرده تا:

· نقش خود را به‌عنوان قدرت برتر در انرژی‌های پاک تثبیت کند: وابستگی کشورهای آسیایی به سوخت‌های فسیلی عبوری از تنگه هرمز، تقاضا برای انرژی‌های تجدیدپذیر، باتری و خودروهای برقی را افزایش داده است؛ حوزه‌هایی که چین در زنجیره تأمین جهانی آنها دست بالا را دارد.

· از فرسایش نظامی و دیپلماتیک آمریکا بهره ببرد: واشنگتن با انتقال بخش قابل‌توجهی از توان نظامی خود به خاورمیانه، ظرفیت خود برای تمرکز بر آسیا را کاهش داده است. همچنین، رفتارهای یکجانبه‌گرایانه ترامپ، متحدان سنتی آمریکا را به سمت چین سوق داده است.

· نفت و خوراک پتروشیمی ارزان خریداری کند: با کاهش قیمت‌های جهانی نفت و تخفیف‌های عربستان، چین توانسته است ذخایر راهبردی خود را با قیمت‌های بی‌سابقه پر کند.

در نهایت: کدام پنجه قهرمان این رویارویی است؟

پاسخ به این سوال، پیچیده‌تر از آن است که یک طرف را برنده اعلام کنیم. هر دو طرف، بخشی از اهداف خود را محقق کرده‌اند:

· آمریکا نشان داده که همچنان توان نظامی و اقتصادی بالایی دارد، اما هزینه‌های این جنگ برای اقتصاد داخلی و جایگاه بین‌المللی آن بسیار سنگین بوده است.

· ایران توانسته است اهرم تنگه هرمز را حفظ کند و ایستادگی خود را به رخ بکشد، اما هزینه‌های سنگین اقتصادی و نظامی، جایگاه آن را تضعیف کرده است.

· چین اما با کمترین هزینه، بیشترین سود را برده است: نفت ارزان، قدرت دیپلماتیک و موقعیت برتر در گذار جهانی انرژی.

چشم‌انداز آینده: به نظر می‌رسد این درگیری، به یک بن‌بست راهبردی تبدیل شده است. نه آمریکا می‌تواند ایران را به زانو درآورد و نه ایران می‌تواند آمریکا را از منطقه خارج کند. در این میان، بازار پلیمر همچنان در انتظار روشن شدن تکلیف تنگه هرمز و آینده مذاکرات به سر می‌برد. تنها نکته قطعی این است که چین، برنده خاموش این میدان نبرد است.

گل پلاستیک | مرجع تخصصی صنعت پلیمر

منابع:

اخبار داخلی:

· دنیای اقتصاد

· کالاخبر

· ایلنا

اخبار خارجی:

· Bloomberg

· Reuters

· Platts